ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ Η.Ι.Φ.

Ιστορία φακέλου ασθενούς από τον Ιπποκράτη(5ος π. Χ. αι.) μέχρι τον Weed (20ος αι.)


Σύμφωνα με http://mpl.med.uoa.gr/wp-content/uploads/2011/03/ilektronikos-iatrikos-fakelos.pdf:"Οι J.H. van Bemmel και M.A. Musen στο [Handbook of Medical Informatics by J.H. van Bemmel, M.A. Musen, 1997] περιγράφοντας την ιστορία του ιατρικού φακέλου αναφέρονται στις διαφορετικές προσεγγίσεις του ιατρικού κόσμου, όπως αυτές διαμορφώνονταν στο πέρασμα του χρόνου:

''Τον πέμπτο π.Χ. αιώνα, οι ιατρικές εκθέσεις επηρεάσθηκαν έντονα από τον Ιπποκράτη.Εκείνος συνηγόρησε στο να εξυπηρετούν δύο στόχους:
  • Nα αντικατοπτρίζουν με ακρίβεια την πορεία της ασθένειας, και
  • Nα υποδεικνύουν τις πιθανές αιτίες της.

Με βάση τις ιατρικές γνώσεις της εποχής, τα ιστορικά περιείχαν γεγονότα που προηγούνταν της ασθένειας και όχι πραγματικά αιτιώδεις διασαφηνίσεις. Ο Ιπποκράτης κατέγραφε τις παρατηρήσεις του με καθαρά χρονολογική σειρά. Ένα τέτοιο ιστορικό ονομάζεται time-oriented medical record. Οι περιγραφές, αντικατοπτρίζουν κυρίως την ιστορία, όπως την αναφέρει ο ασθενής και οι συγγενείς του. Στην ιατρική του Ιπποκράτη, ήταν πολύ σημαντικό να υπολογιστεί η προγνωστική αξία των ευρημάτων. Και στην επίτευξη αυτού του στόχου, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι επαρκώς καταγραμμένες ιστορίες των ασθενειών. Το σπουδαιότερο έργο των γιατρών και των νοσοκόμων είναι να ανακουφίσουν τον πόνο, εντούτοις πρέπει να γνωρίζουν τα όριά τους και να απέχουν από άσκοπες παρεμβάσεις. Το όραμα του Ιπποκράτη αποτελεί μέχρι σήμερα το εφαλτήριο για τον όρκο ή υπόσχεση που δίνουν όλοι οι γιατροί πριν αρχίσουν να εξασκούν το λειτούργημά τους.
Μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, οι γιατροί στήριζαν τις παρατηρήσεις τους σε ό,τι άκουγαν, έπιαναν ή έβλεπαν, δηλαδή βασίζονταν μόνο στην εμπειρία και τις αισθήσεις. Το 1816, ο Laennec εφηύρε το στηθοσκόπιο. Αυτό το όργανο συνέβαλε σημαντικά στις διαθέσιμες διαγνωστικές τεχνικές. Όταν περισσότερα διαγνωστικά όργανα, όπως το οφθαλμοσκόπιο και το λαρυγγοσκόπιο, τέθηκαν στη διάθεση των γιατρών, αναπτύχθηκε μια ορολογία προκείμενου να εκφραστούν τα καινούρια ευρήματα αυτών των οργάνων. Η πρόοδος αυτής της νέας τεχνολογίας προκάλεσε την επέκταση του εύρους του ιστορικού του ασθενούς, από την ιστορία που διηγείτο ο ίδιος ο ασθενής και οι συγγενείς του στα ευρήματα του γιατρού και του νοσοκόμου, που ξεπερνούσαν πλέον τις αισθήσεις. Λίγο μετά το 1880, ο Αμερικανός χειρουργός William Mayo σχημάτισε την πρώτη πολυκλινική Medical practice , που έγινε η γνωστή τώρα Κλινική Mayo, στο Ρότσεστερ της Μινεσότα. Στην αρχή, εκεί, κάθε γιατρός κρατούσε ιατρικές σημειώσεις σε ένα προσωπικό βιβλίο χρεών και υποχρεώσεων. Το βιβλίο περιείχε χρονολογική έκθεση όλων των συναντήσεων με ασθενείς. Κατά συνέπεια, οι σημειώσεις που σχετίζονταν με έναν μόνο ασθενή μπορεί να απείχαν σελίδες, ανάλογα με την χρονική απόσταση των επισκέψεων. Έτσι, οι σκόρπιες σημειώσεις έκαναν πολύπλοκη την καλή, συνολική θεώρηση όλης της ιστορίας της νόσου ενός ασθενή. Επιπρόσθετα, μέρος των πληροφοριών σχετικά με τον ασθενή μπορεί να βρίσκονταν στα βιβλία άλλων γιατρών. Το 1907, η κλινική Mayo υιοθέτησε έναν ξεχωριστό φάκελο για κάθε ασθενή. Από αυτήν την καινοτομία προέκυψε το ασθενοκεντρικό ιατρικό ιστορικό.
Όμως, το γεγονός ότι όλες οι σημειώσεις φυλάσσονταν σε έναν μόνο φάκελο, δεν σήμαινε ότι τηρούνταν και τα κριτήρια στα οποία έπρεπε να ανταποκρίνεται το περιεχόμενο αυτών των ιστορικών. Το 1920, η διοίκηση της κλινικής Mayo συμφώνησε μια ελάχιστη ποσότητα δεδομένων που όλοι οι γιατροί ήταν υποχρεωμένοι να καταγράφουν. Αυτό το σύνολο των δεδομένων αποτελεί λίγο-πολύ τον σκελετό για το σημερινό ιατρικό ιστορικό. Παρά την πρωτοβουλία αυτή για την (πρώτο)τυποποίηση του ιστορικού των ασθενών, τα γραπτά τους περιεχόμενα ήταν συχνά μείγμα παραπόνων, αποτελεσμάτων εξετάσεων, σκέψεων, θεραπευτικών πλάνων και ευρημάτων. Αυτές οι άναρχες σημειώσεις δεν πρόσφεραν βαθιά γνώση, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις ασθενών που εξετάζονταν για περισσότερες από μια ενοχλήσεις ή ασθένειες. Ο Weed άδραξε την ευκαιρία να βελτιώσει την οργάνωση του ιστορικού των ασθενών και στη δεκαετία του 1960 εισήγαγε το problem-oriented medical record. Σύμφωνα με αυτό, σε κάθε ασθενή αποδίδονταν ένα ή περισσότερα προβλήματα. Οι σημειώσεις καταγράφονταν για κάθε πρόβλημα ξεχωριστά σύμφωνα με τη δομή SOAP :
S = Subjective και είναι τα παράπονα του ασθενούς
Ο = Objective και είναι οι παρατηρήσεις του ιατρού
Α = Assessment και είναι η αξιολόγηση όπως διάγνωση, ή αποτελέσματα τεστ
P = Plan και είναι η θεραπευτική αγωγή


Εμφάνιση Η.Ι.Φ.Α. ( 21ος αι.)Περίπου 50 χρόνια μετά, η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας το τελευταίο μισό του 20ου αιώνα και την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα πυροδότησε το ενδιαφέρον για την εμφάνιση και ανάπτυξη του Η.Ι.Φ.Α. Στην αρχή τα πιο πολλά δεδομένα που έμπαιναν στους ΗΙΦΑ ήταν κείμενο, και όχι τόσο πολύ δομημένη είσοδος. Επιπλέον, οι ιατροί λόγω του ότι τα λειτουργικά περιβάλλοντα δεν είχαν τόσο αναπτυγμένη φιλικότητα στον χρήστη ήταν διστακτικοί στην χρήση τέτοιων συστημάτων. Επίσης, η εκπαίδευση των ιατρών στις τεχνολογίες πληροφορικής δεν ήταν διαδεδομένη. Τέλος, οι υπολογιστικές πλατφόρμες όπου αναπτύσσονταν οι ΗΙΦΑ ήταν ακριβές και συντηρούνταν με δυσκολία και υψηλό κόστος. Παρ’ όλα αυτά ένας μεγάλος αριθμός προχωρημένων Η.Ι.Φ.Α. αναπτύχθηκε, όπως τα COSTAR, TMR, RMIS, STOR και ELIAS. Τα συστήματα αυτά χρησιμοποιούσαν φόρμες, οι οποίες είχαν εκτυπωμένα κάποια δεδομένα(διοικητικά και άλλα εργαστηριακά αποτελέσματα) τις οποίες κατόπιν τις χρησιμοποιούσε το νοσηλευτικό προσωπικό για την είσοδο επιπλέον δεδομένων είτε με την μορφή αριθμητικών τιμών είτε με την μορφή ελεύθερου κειμένου. Σήμερα ο Η.Ι.Φ.Α. χρησιμοποιείται σε δύο επίπεδα παροχής υπηρεσιών υγείας:
  • Την πρωτοβάθμια φροντίδα
  • Την δευτεροβάθμια ή πιο ειδικευμένη φροντίδα
(Ατομική Διπλωματική Εργασία του φοιτητή Γεωργίου Νικολάου από το τμήμα πληροφορικής του πανεπιστημίου της Κύπρου, με τίτλο Ηλεκτρονικός Φάκελος Ασθενή (Ιούνιος 2008)

ΕΞΕΛΙΞΗ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΦΑΚΕΛΟΥ
Στα πρώτα συστήματα πληροφοριών στους Η/Υ, που σχεδιάστηκαν (από τη δεκαετία του 1970) για να διευκολύνεται η φροντίδα του ασθενή, περιλάμβαναν τα γενικά στοιχεία του ασθενή και μόνο πληροφορίες διοικητικής φύσεως (π.χ. λογαριασμούς και ασφάλειες). Σήμερα, ο ιατρικός φάκελος ενός ασθενούς είναι ένα πρόγραμμα διαχείρισης βάσεως δεδομένων και περιέχει δεδομένα διαφόρων μορφών, τα οποία καταχωρούνται αυτοματοποιημένα στον φάκελο αυτόν. Η αυτοματοποίηση αυτή του ιατρικού φακέλου πέρασε από διάφορα στάδια ή επίπεδα και κάθε ένα απ' αυτά αντανακλά και ένα επίπεδο τεχνολογικής εξέλιξης και αποδοχής.

ΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΟΥ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΦΑΚΕΛΟΥ
Τα επίπεδα της αυτοματοποίησης του ιατρικού φακέλου είναι πέντε (Αποστολάκης 2002):
  • Επίπεδο 1: Αυτοματοποιημένος ιατρικός φάκελος (Automated Medical Record). Ένα μεγάλο τμήμα της τάξεως του 50% των πληροφοριών του επεξεργάζεται ηλεκτρονικά, ενώ οι υπόλοιπες πληροφορίες του εξαρτώνται από χειρόγραφες τεχνικές του παλαιού ιατρικού φακέλου. Αρκετοί γιατροί χρησιμοποιούν τέτοιους φακέλους στη Σουηδία κ στην Αγγλία.

Όταν ένα νοσοκομείο διατηρεί ακόμη χειρόγραφο σύστημα ιατρικών φακέλων, μπορούν να γίνουν αυτοματοποιημένα οι εξής λειτουργίες:
  1. Συστήματα Εισόδου/ Εξόδου/ Μεταφοράς (ADT).
  2. Με τη βοήθεια Συστημάτων Ψηφιακής Διάγνωσης καλύτερη ποιότητα ιατρικών πληροφοριών.
  3. Ανάλυση/ Έκθεση/ Λογαριασμοί ασθενούς και ο συνδυασμός κλινικές εξετάσεις.
  4. Συστήματα ανά τμήμα (π.χ. πληροφοριακό σύστημα εργαστηρίου, πληροφοριακό σύστημα φαρμακείου).

  • Επίπεδο 2: Υπολογιστικό σύστημα ιατρικού φακέλου (Computerized Medical Record System). Εδώ έχουμε μετατροπή των χειρογράφων του σε σύστημα αρχείων ψηφιακών εικόνων.
  • Επίπεδο 3: Ο ηλεκτρονικός ιατρικός φάκελος (Electronic Medical Record). Η δομή των εγγράφων του, με την νομική τους διάσταση μεταφέρονται από το χαρτί στον υπολογιστή
με εξελιγμένες μεθόδους αποθήκευσης, όπως με:
  1. Την οπτική αναγνώριση χαρακτήρων (Optical Character Recognition-OCR) ή
  2. Την ευφυή αναγνώριση χαρακτήρων (Intelligent Character Recognition-ICR).

Ο ηλεκτρονικός ιατρικός φάκελος είναι μία βελτιωμένη επέκταση του προηγουμένου επιπέδου 2 και καλύπτει όλους τους ασθενείς της μονάδας υγείας.

  • Επίπεδο 4: Ηλεκτρονικό σύστημα φακέλων ασθενή {Electronic (or Computer-Based) Patient Record System}, ο οποίος συμπεριλαμβάνει αρκετούς ηλεκτρονικούς ιατρικούς φακέλους που αφορούν έναν συγκεκριμένο ασθενή, γι' αυτό και ονομάζεται φάκελος ασθενή. Αυτός ο φάκελος προϋποθέτει τα εξής:
  1. Την ανάπτυξη συστημάτων αναγνώρισης των πληροφοριών των ασθενών σε εθνικό ή διεθνές επίπεδο.
  2. Την ύπαρξη ενός ενδιαμέσου επιπέδου επεξεργασίας των πληροφοριών των ασθενών.
  3. Την καθιέρωση κοινής ορολογίας με τη βοήθεια ενός ενός εθνικού ή διεθνούς συστήματος ορολογίας.
  4. Τη δημιουργία διεθνούς συναίνεσης σε συστήματα ασφαλείας, που αφορά όλα τα θέματα ασφάλειας του προηγουμένου επιπέδου 3.

  • Επίπεδο 5: Ο ηλεκτρονικός φάκελος υγείας (Electronic Health Record), ο οποίος περιέχει πολλές πληροφορίες για την γενική κατάσταση της υγείας καθώς και άλλες που έχουν σχέση με την υγεία και δεν αποτελούν μέρος της παραδοσιακής,θεραπευτικής διαδικασίας(πχ.κάπνισμα) (Englebardt and Nelson 2002).

Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι ο Ηλεκτρονικός Ιατρικός Φάκελος ή Ηλεκτρονικός Φάκελος Υγείας ενός ασθενούς είναι: Όλες οι πληροφορίες που σχετίζονται με την φυσική, ψυχική υγεία ή κατάσταση ενός ασθενούς στο παρελθόν, παρόν και μέλλον, οι οποίες καταγράφονται σε ηλεκτρονικό σύστημα καταλλήλως, ώστε να επεξεργάζονται στους Η/Υ και να κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο, με πρωταρχικό σκοπό πάντοτε την υγειονομική περίθαλψη και φροντίδα του ασθενούς.
(Αποστολάκης,Ι. (2002). Πληροφοριακά Συστήματα Υγείας. Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα)